Cách tính phần trăm: X% của Y, phần trăm tăng giảm và giá chiết khấu

Phần trăm len lỏi khắp công việc hằng ngày: tính tiền chiết khấu, tính mức tăng doanh thu, tính thuế cộng vào hóa đơn, chia hoa hồng. Nhưng chính vì nhiều dạng nên rất dễ tính lộn — nhầm giữa “tăng bao nhiêu phần trăm” với “bằng bao nhiêu phần trăm”, hay cộng ngược chiết khấu ra sai giá. Bài này tách rõ ba dạng phần trăm hay dùng nhất kèm ví dụ cụ thể để bạn không còn phân vân.

Tính X phần trăm của một số

Đây là dạng cơ bản nhất: muốn biết X% của Y bằng bao nhiêu, bạn lấy Y nhân với X rồi chia 100. Ví dụ 15% của 4.000.000 đồng là 4.000.000 × 15 ÷ 100 = 600.000 đồng. Dạng này dùng khi tính tiền thưởng theo phần trăm doanh số, tính phần đặt cọc, hay tính tiền hoa hồng. Một mẹo nhẩm nhanh: 10% của một số chỉ là dời dấu phẩy sang trái một chữ số, từ đó suy ra 5% là một nửa của 10%, còn 20% là gấp đôi, tính nhẩm rất tiện khi trong tay không có máy. Thay vì bấm máy tính tay dễ nhầm số 0, bạn nhập thẳng hai con số vào công cụ tính phần trăm để ra kết quả ngay.

Phần trăm tăng, giảm giữa hai con số

Dạng thứ hai hay gặp khi so sánh hai kỳ: tháng này so tháng trước tăng hay giảm bao nhiêu phần trăm. Công thức là lấy hiệu của số mới trừ số cũ, chia cho số cũ, rồi nhân 100. Ví dụ doanh thu từ 50 triệu lên 60 triệu thì mức tăng là (60 − 50) ÷ 50 × 100 = 20%. Nếu số mới nhỏ hơn số cũ, kết quả âm, tức là giảm. Điểm dễ sai nhất là chia cho số nào: luôn chia cho số gốc ban đầu, tức số cũ, chứ không phải số mới.

Tính giá sau chiết khấu

Khi mua hàng giảm giá, giá sau chiết khấu bằng giá gốc nhân với phần còn lại. Giảm 20% nghĩa là bạn trả 80% giá gốc, nên món hàng 500.000 đồng giảm 20% còn 500.000 × 80 ÷ 100 = 400.000 đồng. Cần thận trọng với chiết khấu chồng chiết khấu: giảm 10% rồi giảm tiếp 10% không phải giảm 20%, mà là 0,9 × 0,9 = 0,81, tức chỉ giảm 19% so với giá gốc. Muốn tìm lại giá gốc từ giá đã giảm, bạn làm ngược: lấy giá đã giảm chia cho phần còn lại.

Cộng thuế vào và tách phần trăm ra khỏi tổng

Một dạng nữa rất hay gặp ở hóa đơn là cộng phần trăm vào hoặc tách phần trăm ra khỏi một tổng đã bao gồm phần trăm đó. Cộng thêm 8% vào giá 1.000.000 đồng thì thành 1.000.000 × 108 ÷ 100 = 1.080.000 đồng. Chiều ngược lại mới dễ sai: nếu bạn chỉ biết tổng đã gồm phần trăm và muốn tách riêng phần gốc, đừng lấy tổng nhân thẳng phần trăm rồi trừ đi, vì như thế ra sai số; phải chia tổng cho 1 cộng với tỷ lệ. Ví dụ tổng 1.080.000 đồng đã gồm 8% thì phần gốc là 1.080.000 ÷ 1,08 = 1.000.000 đồng, còn phần thuế là khoản chênh 80.000 đồng.

Vài nhầm lẫn hay gặp về phần trăm

Phần trăm dễ tính sai nếu không để ý mấy điểm sau:

• Tăng 50% rồi giảm 50% không quay về số ban đầu, mà còn 75% giá gốc.
• “Tăng thêm 10%” khác “bằng 10%”; một cái là cộng thêm, một cái là toàn bộ chỉ bằng 10%.
• Điểm phần trăm khác phần trăm: lãi từ 5% lên 7% là tăng 2 điểm phần trăm, tức tăng 40%.
• Chiết khấu nối tiếp phải nhân các phần còn lại, không được cộng dồn các mức giảm.

Nắm ba dạng — X% của một số, mức tăng giảm giữa hai số, và giá sau chiết khấu — là đủ xử lý hầu hết tình huống phần trăm ở văn phòng. Khi số liệu lớn hoặc cần tính nhanh nhiều lần, nhập thẳng vào công cụ tính phần trăm sẽ vừa nhanh vừa tránh nhầm dấu phẩy, số 0.